Nieuwe serie foto's Burgum van eergisteren

Historische kaart Tietjerksteradeel

Historische kaart

Klik op de kaart voor een vergroting

Beste lezer,
Onderstaand twee korte lezingen gebruikt tijdens pelgrimageroute vanuit de St. Agatha kerk in Oudega (Sm.), via Opeinde, de Leijen, Sumarreheid/Lytse Buorren, naar de kapel van “Blijenhof” in Burgum op 12 april 2014.

Virtueel staat u aan de prachtige oever van De Leijen bij het surf strand.

Dit meertje is, met het Bergumermeer, de laatste in de reeks meren van De Lage Midden van onze provincie. Gezien tenminste vanuit Lemmer en Stavoren. Dat hier de maritieme sluitpost in de watersport ook ligt, hoeft geen betoog. Bij Grou en Earnewald stokt het vaartoerisme voor het merendeel. Als we de BM-er en 16m2 zeilboot van kapper en ontwerper Hendrik Bulthuis niet hadden gekend, was in varend Nederland geen enkele bekendheid aan Burgum en z’n meer toegekend (BM).

Over de beide meren:
Op het eerste oog zouden de beide meren grote en kleine broer kunnen zijn. Dat zijn ze allerminst. Waarin zou je de verschillen dan kunnen aanduiden: Het Bergumermeer stamt uit de ijstijd en is dus oud. De Leijen is afgegraven bij vervening voor turf vanaf de 17e eeuw en dus relatief jong. Het Bergumermeer heeft met de oude dorpskern van Oostermeer het z.g. Hoogzand, een hoogte verschil van plus 3 meter. Het ligt op een morene. Om de Leijen heen ligt een polderdijk, om de landerijen droog te houden. Heeft het Bergumermeer aan de Oostkant harde zandgrond, de Leijen is een ondiep meertje met een veenbodem.

De eerste vroege bewoning aan het Bergumermeer is die van vissers en jagers. Het is gevonden op enkele kilometers ten zuiden van de camping “Klein Zwitserland”. Op de kruising met de Iestwei op een hoge zandkop. Een ander voorbeeld hiervan is ook het dorp Jistrum/Eestrum (het woord iest komt hierin terug). Groter zandverschuivingen en ophopingen zijn in Drente de Hondsrug, de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug. In Burgum is ook niet toevallig op de hoge zandrug, een gunstige vestigingsplaats ontstaan. Met de ons bekende Kruiskerk, het vroegere klooster en de wooncluster Nieuwstad/Nijsted. De andere route, de lagere weg, de Lageweg, had z’n groei met de Bergumerdam vooral te danken aan de brugverbinding in de drukke noord-zuid route. Bergum kende vroeger ook niet meer duidingen vanuit de centrum als: Bergum Oost en Bergum West. Straatnamen als b.v. Schoolstraat en Tsjibbe Geartsstrjitte / Hillamaweg waren van veel latere datum.

Terug weer naar het verderop gelegen Oostermeer/Eastermar.
Oostermeer is nu gelegen tussen de meren Bergumermeer en De Leijen. Ten noorden van Oostermeer ligt buurtschap het “Hoogzand van Oostermeer” genoemd. Oorspronkelijk lag hier de kern van de oude nederzetting Oostermeer. Oostermeer is op een kaart van 1630 nog ingetekend op de plaats van het huidige Hoogzand. Tijdens de vervening van het gebied ontstond er ten zuiden van het Hoogzand een nieuwe nederzetting: de Wâl. Een insteek aan het watertje de Lits. Het werd daarmee een nieuwe plaats aan de doorvaart route naar Rottevalle, Opeinde en Drachten. Het was gunstig gelegen vanwege deze vaarverbindingen en overvleugelde het oude dorp. Uiteindelijk resulteerde dat in de wisseling van namen. De Wâl werd Oostermeer en het oude Oostermeer werd het Hoogzand van Oostermeer genoemd. De oude kerk, waarvan de toren nog rest op de begraafplaats, werd in de middeleeuwen op het Hoogzand gebouwd. Ook de “nieuwe” Hervormde kerk, de vervanging van in de 19e eeuw afgebroken oude kerk, staat op het Hoogzand van Oostermeer. De latere gereformeerde kerk werd in het huidige Oostermeer gebouwd en is nu buiten gebruik. Men kerkt weer gezamenlijk in de Hervormde kerk, hoewel na de PKN fusie dit verschil op papier niet meer bestaat.

Sumarre heide.
Waar we nu rondkijken op de Lytse Buorren toont zich een strak groen weide gebied met bomen, laantjes en omzomingen. Het is onttrokken aan de natuur met een van oorsprong heuvelachtig duinen landschap met heide. Hiervan is nagenoeg niks meer te herkennen. Hooguit aan de Bosweg, de voormalige trambaan, waar op een verhoging een boerderij of wellicht ooit een schuur kan hebben gestaan. Wat ik wel weet uit de verhalen van mijn moeder (geb. 1922), dat dit hun speelgebied was voor de oorlog 40/45. Met de tram reden ze ‘s morgens heen, vermaakten zich op Sumarre heide en liften ’s avonds mee terug. Naar mijn idee hadden ze, uit historisch besef, iets moeten laten bestaan van het oorspronkelijke heide landschap. Op Burger Heide, ten noorden van Burgum, (vroeger vestigingsgebied voor uitgekotste sociaal zwakkeren uit o.a. Burgum), en later her-benoemd als het dorp Noardburgum, tracht een werkgroep de heide te herstellen: hulde.

Nee, het was een gouden stek met wâldzand, voor de aanleg van vliegveld, bruggen en wegen en dus helemaal afgegraven tot wat het nu is: vlak, eentonig groen en slechts afgewisseld door bomensingels. De afgraving staat nog in mijn herinnering. Rond 1955 werd ik geacht naar de Nutskleuterschool te gaan (t.o. kapper Hoekstra). Leuker was het te spijbelen en mee te rijden in de kiepwagens, oude GMC vrachtauto’s, zijnde overblijvers van het geallieerde Amerikaanse leger. Met chauffeur Cor reden we zand van Sumarreheide naar Bergum om de Skipfeart te dempen, die destijds de Markt doorsnee. Deze opvaart liep vanaf het kanaal het dorp in, daar waar nu voetpad “de Pazaasje” is. Aan het eind van de toenmalige vaart, maakte het een knik naar links en eindigde in een zwaaikom tot aan de Lageweg. Met aan de noordzijde woningen van turfschippers en kolenhandelaren. Nu is daar het geasfalteerde parkeerterrein van Meijer Expert. Het pand van Brinksma Optiek was ooit van houtbewerking bedrijf / kuiperij Kramer. Op dat bedrijfsterrein, tot aan het water, werden later de 4 gele woningen aan de Lageweg gebouwd. De windzaagmolen van Kramer stond op de plaats waar aan de Kolk zagerij Dalstra destijds de activiteiten vervolgde.

Terug naar de heide.
Gelukkig is buurtschap Sumarreheide, waar we nog langs komen, door inspanningen van de bewoners niet gesloopt, maar authentiek gebleven. Verdwenen zijn de rails van de paardentram en later de stoomtram (nu Bosweg). De route vervolgde vroeger noordwaarts via de platte draaibrug gelegen in de kom van de scheepswerf Damen. De huidige opslag kade was een nieuwe doorsteek en is gegraven met de bouw van de “hoge” brug. Deze “nieuwe” (dus nu nog huidige) Bergumer hoge brug van na de oorlog doorsneed met de betonweg het heide gebied richting Drachten. Dit jaar doet de 4-baans Centrale As tracé er nog een schepje bovenop. Met deze superweg, de vuilstort op Garijperhoek, de stjonkfabriek en de sloop van Damsingel, Mounepaed en Uleflecht en meer, is Suameer en omgeving ongeremd meegesleurd in de nieuwe tijd die we vooruitgang noemen.

Voor de rest: geniet van wat er nu nog is. Maar we zullen nooit weten hoe mooi het ooit was. Zoek de stilte….. wees stil en geniet, maar vergeet niet wat we steeds weer kwijtraken. Positief is, dat boerderij/natuurwinkel “it Griene Nest” op Suameerder Garijrijperhoek/Bosweg friese hoenderrassen, klein vee en runderen, fruitbomen en andere planten, behoud en/of her-kweekt op hun bedrijfsterrein, tot behoud van.

Taeke Doevendans









































S